Beynimizin içində yaranan “Xarici dünya”

Gördüyümüz, toxunduğumuz, eşitdiyimiz və adına “maddə”, “dünya” ya da “kainat” dediyimiz anlayışlar, yalnız və yalnız beynimizdə yaranan elektrik siqnallarıdır.

Məsələn, meyvə yeyən bir insan meyvənin əslini deyil, beyinindəki kopiyasını hiss edir. Bir insanın “meyvə” deyə adlandırdığı şey, meyvənin ölçüsü, dadı, qoxusu və yumşaqlığına aid elektrik sinallarından ibarət informasiyanın beyində qavranılmasından ibarətdir. Əgər beyinə gedən görmə sinirini kəssəniz, meyvə görüntüsü də o anda yox olar və ya burundakı qəbul edicilərdən beyinə gedən sinirlərdə meydana gələn hər hansı qüsur qoxu hissinizi tamamilə ortadan qaldırar. Çünki, meyvə bir sıra elektrik siqnallarının beyin tərəfindən şərhindən başqa bir şey deyil.

Uzaqlıq hissi də düşünülməsi vacib olan digər məsələlərdən biridir. Əlinizdə bir kitabın olduğunu düşünək. Uzaqlıq deyəndə bu kitabla aranızdakı məsafə nəzərdə tutulur və bu beyninizdə meydana gələn boşluq hissidir. Bir insanın özündən çox uzaqda hesab etdiyi maddələr də əslində beyninin içindədir. Məsələn, insan göyə baxıb ulduzları seyr edir və bunların milyonlarla işıq ili uzaqda olduqlarını hesab edir. Halbuki ulduzlar onun içində, beyinindəki görüntü mərkəzindədir. Bu yazıları oxuyarkən içində olduğunu hesab etdiyiniz otağın da əslində içində deyilsiniz; əksinə otaq sizin içinizdədir. Bədəninizi görməyiniz sizi otağın içində olduğunuza inandırır. Ancaq bunu unutmayın ki, bədəniniz də beyninizdə yaranan görünütüdür.Həyatımız boyu gördüyümüz hər görüntü beyinin arxa tərəfindəki görmə mərkəzində meydana gəlir və bu görmə mərkəzi yalnız və yalnız bir neçə kub santimetr ölçüsündədir. Dar otağın görüntüsü də, geniş mənzərə görüntüsü də bu çox kiçik sahəyə yerləşir. O halda bizim gördüyümüz və xaricdə varlığına əmin olduğumuz həqiqi böyüklük deyil, yalnız beynimizin qəbul etdiyi böyüklükdür.

Bütün digər hissləriniz üçün də vəziyyət eynilik təşkil edir. Məsələn, siz yan otaqdakı televiziorun səsini eşitdiyinizi hesab edə bilərsiniz, amma əslində beyninizin içindəki səsi eşidirsiniz. Nə orada otaq olduğunu, nə də o otaqdakı televizordan səs gəldiyini isbat etməyiniz mümkün deyil. Çox uzaqdan gəldiyini hesab etdiyiniz səs də, yanınızdakı adamın səsi də əslində beyninizdəki bir neçə kvadrat santimetrlik eşitmə mərkəzində hiss olunur. Bu qəbul mərkəzinin xaricində sağ, sol, ön, arxa kimi anlayışlar da yoxdur. Yəni səs sağdan, soldan və ya havadan sizə çatmır; səsin gəldiyi bir istiqamət yoxdur.

Qəbul etdiyiniz qoxular da belədir; heç biri uzaq məsafədən sizə gəlmir. Beyninizdəki qoxubilmə mərkəzində yaranan qıcıqları, beyninizin xaricindəki maddələrin qoxusu zənn edirsiniz. Halbuki bir gülün görüntüsü görmə mərkəzinizin içində olduğu kimi, o gülün qoxusu da eyni şəkildə qoxubilmə mərkəzinizin içindədir; beynimizdən xaricdə nə gül var, nə də ona aid qoxu…

Normal insan, gülü rəngli olaraq gördüyü halda, rəng korluğu olan bir insan da eyni gülü sağdakı kimi boz rəngin müxtəlif tonlarında görür. Yaxşı, bəs hansı “həqiqət”dir?

Hisslərimizin bizə tanıtdığı “xarici dünya” eyni anda beynimizə çatan “elektrik siqnallarının cəmi”ndən başqa bir şey deyil. Beynimiz, ömür boyu bu siqnalları şərh edir. Biz də bunları maddənin “xaricdəki” əsli hesab edib yanılırıq. Yanılırıq, çünki hisslərimizlə maddənin özünə əsla çata bilmərik.

“Xarici dünya” hesab etdiyimiz siqnalları şərh edib mənalı hala gətirən də, yenə bizim beynimizdir. Məsələn, eşitmə prosesinə nəzər salaq. Əslində, qulağımızın içinə gələn səs dalğalarını şərh edərək onu bir simfoniyaya çevirən beynimizdir. Yəni musiqi, məhz beynimizin meydana gətirdiyi qavrayışdır. Rənglər də, əslində gözümüzə gələn işığın fərqli dalğa uzunluqlarıdır. Bu fərqli dalğa uzunluqlarını rənglərə çevirən yenə də beynimizdir. “Xarici dünyada” rəng yoxdur. Nə alma qırmızıdır, nə səma mavidir, nə də ağaclar yaşıldır. Onlar, yalnız elə qəbul etdiyimiz üçün elədirlər. “Xarici dünya” tamamilə hisslərimizə bağlıdır.

Məsələn, gözdəki retinada yaranan kiçik bir qüsur rəng korluğuna səbəb olur. Bu zaman belə insanlardan bəziləri mavini yaşıl, bəzisi qırmızını mavi, bəzisi də rəngləri bozun müxtəlif tonlarında hiss edirlər. Bu zaman xaricimizdəki obyektin rəngli olub olmaması əhəmiyyətli deyil.

Məşhur alim Corc Berkli də bu həqiqətə belə diqqət çəkir:

“Əvvəllər rənglərin, qoxuların və s. “həqiqətən var olduğu” zənn edilirdi. Amma daha sonra bu cür baxışlar rədd edildi və görüldü ki, bunlar duyğularımız sayəsində var olur.”

Nəticə olaraq; biz obyektləri onlar rəngli olduğuna və ya beynimizin xaricində maddi varlığa sahib olduqlarına görə rəngli görmürük. Çünki, varlıqlara yüklədiyimiz bütün xüsusiyyətlər “xarici dünyada” deyil, içimizdədir. Yaxşı, bəs o zaman “xarici dünya”da nə var?…