“Xarici Dünya”nın Varlığı Şərtdir?

“Xarici dünya”ya heç bir zaman çata bilmədiyimizə görə, bu dünyanın həqiqətən var olduğundan necə əmin ola bilərik? Əlbəttə ki, əmin ola bilmərik. Əksinə, hər bir əşya yalnız hisslərin cəmi olduğuna, hisslər də zehində var olduğuna görə var olan tək dünya yalnız hisslər dünyasıdır. Tanıdığımız yeganə  dünya, zehinimizin içində olan, orada təsvir olunan, səsləndirilən və rəngləndirilən bir sözlə zehnimizdə meydana gələn dünyadır və bizim varlığından əmin olacağımız yeganə dünya da elə budur.

Əsli qədər gerçək və canlı maddi dünya, xaricdə hər hansı maddi həqiqət olmadığı halda, elektrik siqnalları vasitəsilə süni olaraq beynimizdə yaradıla bilir… Göndərilən süni qıcıqlar nəticəsində bir insan, əslində evində oturduğu halda avtomobil sürdüyünü zənn edə bilər.

Beynimizdə seyr etdiyimiz hisslərin maddi qarşılığının olduğunu isə əsla sübut edə bilmərik. Bu hisslər “süni” qaynaqdan da gələ bilər.

Süni şəkildə meydan gətirilən xəbərdarlıqlar nəticəsində, bizdən kənarda hər hansı maddi həqiqət olmadığı halda, beynimizdə əsli qədər gerçək və canlı olan maddi dünya yaradıla bilər… Verilən süni xəbərdarlıqlar nəticəsində bir insan, gerçəkdə evində oturduğu halda avtomobil istifadə etdiyini zənn edə bilər.

Bunu belə bir nümunə ilə zehinimizdə canlandıra bilərik:

İlk əvvəl, beyninizi bədəninizin xaricinə çıxarıb şüşə qutunun içində süni olaraq yaşatdığımızı düşünək. Həmçinin qutunun yanına hər cür elektrik siqnalının istehsal olunduğu bir kompüter yerləşdirək. Sonra hər hansı mühitə aid görüntü, səs, qoxu kimi məlumatların elektrik siqnallarını süni olaraq bu kompüterdə istehsal edək və yaddaşa köçürək. Bu kompüteri elektrik kabelləriylə beyninizdəki müvafiq qəbul mərkəzlərinə calaşdıraq və burada qeyd olunmuş siqnalları beyninizə ötürək. Bu siqnalları qəbul etdikcə beyniniz (başqa cür desək “siz”) elektrik siqnallarının qarşılığı olan mühiti görəcək və yaşayacaqdır.

Bu kompüterdən beyninizə öz görüntünüzə aid elektrik siqnalları da göndərə bilərik. Məsələn, bir stulda oturduğunuzu təsvir edən bütün görmə, eşitmə, toxunma kimi hissləri müvafiq elektrik siqnalları vasitəsilə beyninizə göndərdiyimizdə, beyniniz özünü şirkətdə oturmuş işadamı hesab edəcək. Kompüterdən gələn siqnallar davam etdikcə, bu xəyali dünya da davam edəcəkdir. Yalnız bir beyindən ibarət olduğunuzu isə heç bir şəkildə anlaya bilməyəcəksiniz. Çünki beyinin içində dünyanın meydana gəlməsi üçün beyindəki müvafiq mərkəzlərə lazımlı siqnalların çatması kifayətdir. Bu siqnallar süni qaynaqdan, məsələn bir cihazdan və ya daha fərqli mənbədən gələ bilər. Tanınmış elm filosofu Bertrand Russell bu mövzudakı fikirləri belədir:

“…Barmaqlarımızla masaya toxunduğumuz zaman hiss etdiyimiz toxunma duyğusuna gəlincə, bu barmaq uclarındakı elektron və protonlar üzərindəki elektrik təsiridir. Bu təsir isə müasir fizikaya görə masadakı elektron və protonların yaxınlığından meydana gəlmişdir. Əgər barmaq uclarımızdakı eyni təsir bir başqa üsulla ortaya çıxsaydı, ortada masa olmamasına baxmayaraq, eyni şeyi hiss edəcəkdik.”

Bəli, maddi qarşılıqları olmayan hissləri həqiqət sanaraq aldanmağımız çox asandır. Məsələn, biz bu həqiqəti yuxularımızda tez-tez yaşayırıq. Yuxuda həqiqi olduğuna tam əmin olduğumuz hadisələr yaşayır, insanlar, əşyalar, obyektlər görürik. Amma hamısı hissdən başqa bir şey deyil. Yuxu ilə “gerçək dünya” arasında isə ciddi fərq yoxdur; hər ikisi də zehnimizdə yaşanır.